Het verlangen naar bijgeloof

De eerste studiedag vertrekt vanuit het boek Het verlangen naar bijgeloof van Adel Mustafa. De centrale gedachte is dat echte wetenschap zowel openheid voor nieuwe ideeën als een strenge bereidheid om die ideeën te testen nodig heeft.

Wetenschap vraagt om creatief denken én sceptisch denken. Juist de combinatie daarvan maakt het mogelijk om betrouwbare kennis te onderscheiden van schijnzekerheid en pseudowetenschap.

Belangrijke thema's

• Het onderscheid tussen wetenschap en pseudowetenschap.
• Bewijs, twijfel en wetenschappelijke toetsbaarheid.
• Ad-hoc-hypothesen en het ontwijken van weerlegging.
• Zelfcorrectie en het erkennen van fouten.
• Peer review en wetenschappelijke publicaties.
• Bewijslast, bevestigingsbias en selectief bewijs.
• De rol van anekdotes en persoonlijke getuigenissen.
• Gezond verstand en de grenzen van menselijke waarneming.
• De aantrekkingskracht van bijgeloof en pseudowetenschappelijke claims.

Waarom is dit relevant voor tolken en vertalers?

Tolken en vertalers krijgen voortdurend te maken met beweringen, teksten, overtuigingen, bronnen, ideologische taal, medische claims, politieke argumenten en maatschappelijke discussies. Daarom moeten zij niet alleen taalkundig accuraat zijn, maar ook intellectueel alert.

Taal als menselijk vermogen

De tweede studiedag richt zich op de menselijke taal zelf, aan de hand van Steven Pinkers boek Het taalinstinct. Taal wordt benaderd als een diepgeworteld cognitief vermogen waarmee mensen betekenis structureren, gedachten ordenen en met elkaar communiceren.

Volgens Pinker is taal niet slechts een culturele uitvinding die de mens leert zoals lezen of fietsen. De mens beschikt over een biologische aanleg om taal te verwerven.

Belangrijke thema's

• Taal als aangeboren vermogen en natuurlijk instinct.
• De theorie van de universele grammatica.
• De rol van Noam Chomsky in het denken over taal.
• Waarom taalverwerving meer is dan imitatie en memorisatie.
• De relatie tussen taal en denken.
• De ontwikkeling van taal bij kinderen.
• De gevoelige periode voor taalverwerving.
• Pidgin- en creooltalen als voorbeelden van taalontwikkeling.
• Klanken, woorden, grammatica, syntaxis en betekenis.
• Taal, biologische evolutie en menselijke samenwerking.
• Taalverandering en het onderscheid tussen beschrijvende en normatieve taalregels.

Betekenis voor de vertaalpraktijk

Voor tolken en vertalers is het belangrijk te begrijpen dat taal niet bestaat uit afzonderlijke woorden, maar uit een complex systeem van betekenis, denken en communicatie. Vertalen betekent niet alleen woorden overzetten, maar mentale, culturele en contextuele structuren overbrengen.

De vorming van het Marokkaans-Arabisch door de geschiedenis heen

Deze lezing behandelt de historische ontstaanswijze van het Marokkaans-Arabisch. De lezing situeert de werkelijke aanvang van de vorming van deze taalvariëteit in het jaar 1666 in de stad Fez.

Volgens de in de lezing gepresenteerde these kristalliseerde de taal zich daar eerst uit, waarna zij zich verspreidde naar andere steden en landelijke gebieden.

Historische bronnen

• Poëzie uit de vijftiende en zeventiende eeuw.
• Grammaticale documentatie uit het begin van de twintigste eeuw.
• Historische taalvormen en hun begrijpelijkheid voor hedendaagse sprekers.

Model van taalkundige vermenging

Het Marokkaans-Arabisch wordt in deze lezing voorgesteld als het resultaat van verschillende taalkundige tradities:

• Hilalisch-Arabisch: bedoeïense taalelementen.
• Maqilisch-Arabisch: een andere laag Arabische invloed.
• Amazigh: een belangrijke onderliggende Amazigh-laag.
• Andalusisch-Arabisch: Arabisch-Iberische vernieuwingen.

Europese invloeden en toekomstige ontwikkeling

Daarnaast worden Spaanse, Portugese en Franse invloeden besproken. De lezing benadrukt dat het Marokkaans-Arabisch een taalvariëteit in ontwikkeling blijft.

• De ontwikkeling van het onderwijssysteem.
• Institutionele ondersteuning.
• Standaardiseringsprocessen.

Het geheugen: een essentieel instrument bij het tolken

Tolken is niet zomaar het overbrengen van woorden van de ene taal naar de andere. Het is een complexe mentale handeling waarin geconcentreerd luisteren, begrijpen, informatie vasthouden en snel herformuleren samenkomen.

Drie soorten geheugen

• Kortetermijngeheugen: bewaart informatie gedurende enkele seconden tijdens het luisteren.
• Werkgeheugen: helpt de tolk de boodschap te begrijpen, analyseren en opnieuw te structureren.
• Langetermijngeheugen: bevat terminologie, algemene kennis en culturele achtergronden.

Geheimen van de vaardige tolk

• Actief luisteren en volledige concentratie.
• Selectieve aandacht en het herkennen van de kernboodschap.
• Mentale flexibiliteit en herformuleren.
• Anticiperen met behulp van voorkennis.

Technieken om het geheugen te versterken

• Chunking: informatie opdelen in kleinere eenheden.
• Codering: begrippen koppelen aan beelden of mentale symbolen.
• Parafraseren: ideeën in andere bewoordingen herhalen.
• Shadowing: direct herhalen wat men hoort.
• Mindmaps: ideeën visueel ordenen.

Geheugen en werken onder druk

De tolk moet informatie snel verwerken, termen onmiddellijk oproepen en weerstand bieden aan verstoringen. Ook psychische stabiliteit is belangrijk om geheugenblokkades te beperken.

Voorbij het geheugen: lichaam en geest

• Goede slaap.
• Evenwichtige voeding.
• Lichamelijke beweging.
• Stressbeheersing.

Lichaamstaal en haar culturele effecten

De laatste studiedag sluit de week af met een intensieve workshop over non-verbale communicatie, lichaamstaal en culturele interpretatie.

De vertaler of tolk is niet alleen een letterlijke taaloverdrager, maar ook een culturele bemiddelaar en een semantische brug tussen verschillende communicatiesystemen.

Algemene doelstellingen

• Inzicht in de rol van non-verbale communicatie bij vertalen en tolken.
• Kennis van de belangrijkste componenten van lichaamstaal.
• Het herkennen van culturele verschillen in non-verbale signalen.
• Het vermogen om signalen te lezen en te interpreteren.
• Praktische strategieën om culturele misverstanden te vermijden.

Ochtendprogramma · 3,5 uur

• Het belang van non-verbale communicatie voor de vertaler en tolk.
• Theorieën en begrippen rond non-verbale communicatie.
• De rol van lichaamstaal bij betekenis, vertrouwen en interactie.
• Gezichtsuitdrukkingen en oogcontact.
• Gebaren en handbewegingen.
• Persoonlijke afstand en culturele verschillen.
• Groepsoefeningen.

Middagprogramma · 3,5 uur

• Stemgebruik, toon, snelheid en duidelijke articulatie.
• Oefeningen met stem, articulatie en stemaanpassing.
• Stilte als vorm van communicatie.
• Analyse van een fragment uit een echte tolksituatie.
• Videofragmenten van korte gesprekken en lichaamstaal.
• Rollenspellen en casusanalyse.
• Het gebruik van eigen lichaamstaal om professionaliteit te versterken.

Conclusies en aanbevelingen

• Samenvatting van de belangrijkste begrippen en vaardigheden.
• Praktische aanbevelingen voor het verder ontwikkelen van lichaamstaalvaardigheden.
• Open vraag- en antwoordsessie.