Prof. dr. Youssef Bokbot behoort tot de vooraanstaande Marokkaanse archeologen op het gebied van de pre- en protohistorie. Hij is hoogleraar archeologie aan het Institut National des Sciences de l’Archéologie et du Patrimoine (INSAP) in Rabat en heeft gedurende tientallen jaren onderzoek gedaan naar de vroegste samenlevingen van Marokko.
Zijn wetenschappelijke loopbaan bracht hem bovendien in langdurige samenwerking met archeologen en onderzoeksinstellingen in onder meer Frankrijk, Spanje, Italië en het Verenigd Koninkrijk.
Maar wat zijn bijdrage aan onze studiereis naar Tanger vooral bijzonder maakt, is dat hij niet alleen spreekt over recente archeologische ontdekkingen in Marokko. Hij behoort zelf tot de onderzoekers die door hun veldwerk ons beeld van de prehistorie van Noord-Afrika aan het veranderen zijn.
De titel van zijn college luidt:
“Recent archaeological and paleoanthropological discoveries in Morocco and their scientific implications for re-examining cultural connections during prehistory in the Mediterranean and Africa.”
Of eenvoudiger gezegd: wat vertellen de spectaculaire ontdekkingen die de afgelopen jaren in Marokko zijn gedaan ons over de vroegste geschiedenis van de mens, en moeten we daardoor onze ideeën over de plaats van Noord-Afrika in de prehistorie herzien?
Heel lang is de prehistorische geschiedenis van het Middellandse Zeegebied vooral vanuit Europa en het oostelijke Middellandse Zeegebied bekeken. Noordwest-Afrika verscheen daarin soms bijna als een periferie: een gebied dat ontwikkelingen elders onderging of pas betrekkelijk laat een belangrijke rol zou hebben gespeeld.
Nieuwe vondsten in Marokko laten echter een heel ander beeld zien.
Een van de meest opvallende voorbeelden is Oued Beht, waar een internationaal onderzoeksteam onder leiding van Youssef Bokbot, Cyprian Broodbank van Cambridge en Giulio Lucarini een tot dan toe onbekende neolithische landbouwsamenleving ontdekte uit ongeveer 3400–2900 v.Chr. Het gaat om het vroegste en grootste bekende landbouwcomplex uit deze periode in Afrika buiten het Nijldal. De omvang van de nederzetting wordt zelfs vergeleken met die van Troje in de vroege bronstijd.
Die ontdekking is wetenschappelijk belangrijk omdat zij erop wijst dat de Maghreb duizenden jaren geleden geen geïsoleerde uithoek was. De bevolking leefde in omvangrijke landbouwgemeenschappen en onderhield contacten die zich over het westelijke Middellandse Zeegebied uitstrekten. Er zijn duidelijke parallellen gevonden met gelijktijdige gemeenschappen op het Iberisch Schiereiland.
Ook andere recente onderzoeken waaraan Bokbot heeft meegewerkt veranderen het historische perspectief. Bij Kach Kouch, in Noord-Marokko, zijn bijvoorbeeld resten aangetroffen van een nederzetting waarvan de bewoning teruggaat tot de bronstijd en die later, tussen ongeveer 1300 en 600 v.Chr., een stabiele landbouwgemeenschap vormde. Deze vondsten spreken het oudere beeld tegen dat Noordwest-Afrika vóór de komst van de Feniciërs nauwelijks complexe permanente gemeenschappen zou hebben gekend.
En daarmee komen we bij de kern van het college van prof. Bokbot.
Archeologie gaat hier niet meer uitsluitend over potscherven, graven, werktuigen en oude muren. Iedere nieuwe vondst kan ons dwingen om grotere vragen opnieuw te stellen.
Hoe bewogen mensen zich duizenden jaren geleden tussen Afrika en Europa?
Hoe werden landbouw, technologieën en ideeën overgedragen?
Wie beïnvloedde wie?
En moeten we het Middellandse Zeegebied eigenlijk wel zien als een grens tussen twee continenten — of juist als een verbindingsruimte waarin mensen voortdurend met elkaar in contact stonden?
Dat laatste sluit heel mooi aan bij de geografische plaats waar wij zijn college zullen volgen: Tanger. Vanaf Tanger is Europa letterlijk zichtbaar. De Straat van Gibraltar lijkt vandaag een grens tussen Afrika en Europa, maar voor de prehistorische mens kan diezelfde zee juist een corridor zijn geweest waarlangs mensen, kennis, technieken en culturele gebruiken zich verplaatsten.
Het college krijgt bovendien nog een bredere dimensie doordat prof. Bokbot ook de recente paleoantropologische ontdekkingen in Marokko zal betrekken. Marokko heeft de afgelopen jaren een steeds prominentere plaats gekregen in het onderzoek naar de oorsprong en ontwikkeling van de mens. Zo zijn in 2026 fossiele resten uit de omgeving van Casablanca nauwkeurig gedateerd op ongeveer 773.000 jaar geleden. Zij geven nieuwe informatie over vroege menselijke populaties in Afrika en over de evolutionaire lijnen waaruit veel later Homo sapiens zou voortkomen.
Daarmee bestrijkt zijn college uiteindelijk een enorm tijdsperspectief: van de vroege mens tot de eerste landbouwgemeenschappen en van lokale nederzettingen tot contacten die Afrika, het Middellandse Zeegebied en Europa met elkaar verbonden.
De rode draad is daarbij misschien wel dat Marokko niet aan de rand van de prehistorische wereld lag, maar er middenin.
Nieuwe archeologische ontdekkingen maken steeds duidelijker dat Noord-Afrika een actieve rol speelde in menselijke migratie, landbouw, culturele ontwikkeling en uitwisseling tussen continenten. Het werk van prof. Bokbot heeft zelf belangrijk bijgedragen aan die herwaardering. Zijn onderzoek bij Oued Beht werd internationaal zo belangrijk gevonden dat de betreffende publicatie in 2025 de Antiquity Prize ontving.
Voor onze studiereis vormt dit college daarom een bijzonder beginpunt. Voordat wij ons later in de week gaan afvragen hoe de mens taal ontwikkelde, hoe schrift ontstond en hoe taal zich in de toekomst zou kunnen ontwikkelen, brengt prof. Bokbot ons eerst terug naar de mens zelf: naar de wereld waarin onze verre voorouders leefden, migreerden, samenwerkten en culturen vormden.
En misschien is dat wel de spannendste boodschap van zijn college: dat iedere nieuwe vondst in de Marokkaanse bodem niet alleen iets vertelt over het verleden van Marokko, maar ook een stukje toevoegt aan het veel grotere verhaal van waar wij als mensen vandaan komen en hoe Afrika, Europa en het Middellandse Zeegebied al duizenden jaren met elkaar verbonden zijn.
